Οι 200 της Καισαριανής – Η Ιστορία που επιστρέφει μέσα από τον φακό

Φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή εμφανίστηκαν σε δημοπρασία στο eBay

Φωτογραφίες που φέρονται να απεικονίζουν τα πρόσωπα των 200 Ελλήνων αντιστασιακών που εκτελέστηκαν από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944 ήρθαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα, 82 χρόνια μετά το γεγονός.

Το υλικό εμφανίστηκε σε διαδικτυακή δημοπρασία στην πλατφόρμα eBay, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει επιβεβαιωθεί επισήμως η γνησιότητά του. Σύμφωνα με την περιγραφή της αγγελίας, οι φωτογραφίες προέρχονται από άλμπουμ που αποδίδεται σε Γερμανό αξιωματικό, ο οποίος υπηρετούσε σε μονάδα με έδρα τη Μαλακάσα κατά την περίοδο της Κατοχής. Δεν αναφέρονται στοιχεία για τον φωτογράφο ούτε για τον τρόπο απόκτησης του υλικού.

Η ύπαρξη της δημοπρασίας έγινε γνωστή έπειτα από ανάρτηση της αρχειακής σελίδας Greece at WWII Archives στο Facebook, η οποία δημοσίευσε τις φωτογραφίες και προκάλεσε συζήτηση σχετικά με την αυθεντικότητά τους, αλλά και με το ζήτημα της εμπορικής διακίνησης ιστορικού υλικού που συνδέεται με εγκλήματα πολέμου.

Μέχρι στιγμής, δεν έχει υπάρξει επιβεβαίωση από επίσημο ιστορικό φορέα ή αρχείο. Ωστόσο, η υπόθεση έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον ιστορικών και ερευνητών της περιόδου της γερμανικής Κατοχής, οι οποίοι εξετάζουν το ενδεχόμενο να πρόκειται για άγνωστο έως σήμερα οπτικό τεκμήριο.

Οι 200 της Καισαριανής: Το χρονικό μιας προαναγγελθείσας εκτέλεσης

Την Πρωτομαγιά του 1944, οι ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής προχώρησαν στην εκτέλεση 200 Ελλήνων πολιτικών κρατουμένων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανή. Η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε ως πράξη αντιποίνων για τη δράση του ΕΛΑΣ και ειδικότερα για την ενέδρα στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας, κατά την οποία σκοτώθηκε Γερμανός υποστράτηγος.

Οι 200 κρατούμενοι δεν συνελήφθησαν την περίοδο της Κατοχής. Η πλειονότητά τους ήταν πολιτικοί κρατούμενοι της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, οι οποίοι είχαν φυλακιστεί από το καθεστώς Μεταξά για την πολιτική τους δράση και παραδόθηκαν στους κατακτητές μετά τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941. Πολλοί είχαν κρατηθεί στην Ακροναυπλία, στις φυλακές Κέρκυρας και σε νησιά του Αιγαίου, πριν μεταφερθούν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδάρι.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η συντριπτική πλειονότητα των εκτελεσθέντων ήταν μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, ενώ ανάμεσά τους βρίσκονταν και τροτσκιστές καθώς και αρχειομαρξιστές. Η επιλογή τους έγινε από τις γερμανικές αρχές χωρίς να σχετίζεται με άμεση συμμετοχή τους στη συγκεκριμένη ενέργεια αντίστασης.

Η απόφαση για τα αντίποινα ανακοινώθηκε επίσημα στις 30 Απριλίου 1944, μέσω του Τύπου και φυλλαδίων που διανεμήθηκαν στην Αθήνα. Παρά τις κινητοποιήσεις σωματείων, τις εκκλήσεις συγγενών και τις παρεμβάσεις εκκλησιαστικών και κοινωνικών παραγόντων, η απόφαση δεν ανετράπη.

Η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε τις πρωινές ώρες της Πρωτομαγιάς. Οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και εκτελέστηκαν κατά ομάδες με οπλοπολυβόλα. Οι σοροί τους μεταφέρθηκαν στο Γ΄ Νεκροταφείο Αθηνών, όπου ενταφιάστηκαν σε ατομικούς τάφους.

Μεταξύ των εκτελεσμένων ήταν ο Ναπολέων Σουκατζίδης, διερμηνέας του στρατοπέδου, ο οποίος αρνήθηκε να αντικατασταθεί από άλλον κρατούμενο, καθώς και ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας. Τα γεγονότα της Καισαριανής καταγράφηκαν ως μία από τις μαζικότερες εκτελέσεις αμάχων στην κατεχόμενη Ελλάδα.

Σήμερα, το Σκοπευτήριο της Καισαριανής αποτελεί τόπο μνήμης. Η εκτέλεση των 200 παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της πολιτικής αντιποίνων που ακολούθησαν οι ναζιστικές αρχές κατά την περίοδο της Κατοχής.

Το Τελευταίο Σημείωμα είναι ελληνική δραματική ταινία του 2017, σε σκηνοθεσία Παντελή Βούλγαρη.

Μπορούμε επίσης να δούμε αυτή την ιστορία και μέσα από την τέχνη. Η μνήμη των 200 της Καισαριανής αποτυπώθηκε δυνατά και στον κινηματογράφο με την ταινία Το Τελευταίο Σημείωμα (2017), σε σκηνοθεσία του Παντελής Βούλγαρης. Η ταινία βασίζεται στα πραγματικά γεγονότα της εκτέλεσης των 200 Ελλήνων κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων, ως ναζιστικά αντίποινα για τον θάνατο Γερμανού στρατηγού από Έλληνες αντάρτες το 1944.

Με επίκεντρο τη μορφή του Ναπολέοντα Σουκατζίδη, το Τελευταίο Σημείωμα δεν αφηγείται απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά φωτίζει την ανθρώπινη διάσταση της θυσίας: τον φόβο, την αξιοπρέπεια, τη συντροφικότητα, την ήρεμη αποδοχή του τέλους. Λειτουργεί σαν μια κινηματογραφική γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, βοηθώντας τις νεότερες γενιές να προσεγγίσουν την Ιστορία όχι ως ψυχρή καταγραφή, αλλά ως βιωμένη εμπειρία.

Έτσι, οι φωτογραφίες που έρχονται σήμερα στο φως και η ταινία του Βούλγαρη συνομιλούν μεταξύ τους. Η εικόνα της πραγματικότητας και η εικόνα της τέχνης συναντιούνται για να υπενθυμίσουν ότι οι 200 της Καισαριανής δεν είναι μόνο ένα κεφάλαιο της Ιστορίας, αλλά ένα διαρκές ηθικό μέτρο για το τι σημαίνει αντίσταση, μνήμη και ευθύνη.